سلام بر دوستان و وبلاگ خوانان عزیز !

پساپس !!! ( به دلیل عدم دسترسی به وسیله ی ارتباطی در سفر ) حلول سال نو را بر عاشقان تبریک می گویم و امیدوارم که عمرتان سبز و دلتان آرام و همه ی عمرتان از جنس بهار و " سیزده "  تان " بدر " باشد .

و این دو بیت پیشکش به حضور ادب دوستان :

ساقیا آمدن عیـــــــــــــد مبارک بادت

وان مواعید که کردی مرواد از یادت

در شگفتم که در این مدّت ایّام فـــــراق

برگرفتی ز حریفان دل و دل می دادت

سواری از دور می آید

                     با ندایی بی انتها

                     گلویی پخته از درد

           و نهایت راه . . .

           و خیانت کوفه . . .

          و عطش عشق . . .                                     

و کودک دوران او

               به جرم بی وفایی تاریخ

  در مسلخ پرچمی سرخ با هنگامه هنگامه ی

                " هل من ناصر ینصرنی " .

                                 و فردایی غرق در تنهایی . . .

                                 و شرم تاریخ

                                 و نگاه حیران زمان

                      و خنجری آغشته به هیاهوی نفس

                         و آن تیر  . . .

                         و آن تیر  . . .

                                 که زمان از نگاه به گلو بیم کرد

        و گل واژه های

                            " سبط اصغر "

                            " سبط اکبر "

       و شعر شکسته ی من

                     و اینک لحظه ی ناب وفا

                                  - حدیث سرخ خون -

                                  و زمین داغ کرب و بلا 

         و آن سو تر

                        دو دست بریده ی سبز

          و ندایی از آسمان

                                   " برادر من " . . .

                  و تو

                       از آب

                        از بغض سوخته ی العطش

                        از چاه تاریک دشمن

                        از انتظار صدای بی قرار

                                                   در خیمه ها

                        از مشک سوراخ شهید

                                                   بر لب خشکیده ی فرات

                        از مقام رضا

                        از خیمه ی آتشناک

                        از اسیران وفا

                        از زینب داغدار

                        از حقیقت شهید      

                        از شهادت حق

                        از ثارالله 

                        از ثارالله                                

                                  سخن بگو . . .

                 شهادت امام حسین ( ع ) و یاران وفادارش برعاشقان  

به قول آندره ژید " بعضی کلمات حق حیات دارند " . مطلبی که در پایین آورده ام ، برداشت حریصانه ایست از مجله ی ارزشمند " اطلاعات هفتگی " به شماره ی 3439 . گفتم " حریصانه " چرا که حیفم آمد کسانی که به هر دلیلی به این درگاه سری می زنند ، چه اتّفاقی و چه با عنایت لطیفانه ای که به این شبگرد مبتلا دارند ، از این مطالب زنده و ارزنده نصیبی نبرند . به نظر این آشفته ی سخنان آندره ژید وار ، چنین قطعاتی حق  حیات دارند . . .

" یاد دارم در غروبی سرد سرد ،

 می گذشت از کوچه ی ما دوره گرد

 داد می زد کهنه قالی می خرم

دست دوم ،جنس عالی می خرم

اشک در چشمان بابا حلقه زد

عاقبت آهی کشید ، بغضش شکست

اوّل ماه است و نان در سفره نیست

ای خدا شکرت ولی این زندگی ست

بوی نان تازه هوشش برده بود

اتفاقا مادرم هم روزه بود

خواهرم بی روسری بیرون دوید

گفت : آقا سفره خالی می خرید؟!

                  با اجازه از " ملینا بیگی "

*************************************

" هرکه خوبی کرد زجرش می دهند

 هرکه زشتی کرد اجرش می دهند

باستان کاران تبانی کرده اند

عشق را هم باستانی کرده اند

هر چه انسان ها طلایی تر شدند

عشق ها هم  مومیایی تر شدند

اندک اندک عشق بازان کم شدند

نسلی از بیگانگان آدم شدند "

                با اجازه از " غلامرضا مهدی پور "

سوسن چشم بر روشنی صبح داشت

از باغبان بپرس :

            هنگامه ی سپیده دمان دیری است

                                                            فسرده ست !!!

راستش یاد شعری از مشیری افتادم .

                                                    شاید آزمونی از این حس غریب !!!!!!!!!!!

" اگر خسته‌ای بمان و اگر خواستی بدان:
ما را تمام لذّت هستی به جست‌و جوست
پویندگی تمامی معنای زندگی است
هرگز:
« نگرد ! نیست »
سزاوارِ مرد نیست ...
                                             فریدون مشیری

داستان با محوريّت كاراكتري شكل مي گيرد كه سعي دارد بدويّت محتوم و تقدير مجهول افغان را ترسيم مي كند . سرزميني كه هنوز در سرنوشت سياسي خود به ثبات روشني دست نيافته است و هنوز ارباب سياست مدن در عرصه ي جهاني براي آن سامان پروسه ي آرامش و سكون مقدّر نكرده اند . كشوري كه بعد از در هم پيچيده شدن طومار سلسله ي پادشاهي هنوز به سر منزل سعادت نرسيده است و چه بسا در حسرت دوران سابق " دريغ" ها  دارد و اين خوابي است كه تعبيرش در اكثر جوامع ديده مي شود . سرزمين هايي كه روياي حيات دموكراتيك و آزادمنشانه ، مردمانش را به تحرّي در برابر نظام هاي سلطنتي واداشت ( كه افسوني ميمون و گريزي ناگزير است ) ، ولي هميشه ناكارامدي در پروژه ي تغيير و عدم كمال در سير پلوتيكال آن ، چنين جوامعي را با نوعي سقوط محتوم مواجه ساخته است . افغانستان الگويي از اين آزمون است .

رمان خالد حسيني صرفاً يك فنومن ادبي نيست . او روايت گر وضع كنوني و پلشتي اقوام آن سامان است و شايد چشم بر تاريخ فرداي آن سرزمين دارد .

تاريخي كه اشاره به ثبات در دوره ي سلطنت ظاهر شاه دارد و كاراكتر اصلي داستان را به شكلي نوستالژيك در بي سروساماني كشف هويّت مجهول خويش و تظلّم از قوم تيپاخورده ي " هزاره" وامي نماياند .

پايان داستان "ردّالمطلع" ي از آغاز آن است . به نظر مي رسد عنصر "بادبادك" و اشاره به مسابقه ي "بادبادك بازي" صرفاً نوعي نشيب و بهانه براي ورود به حوادث اصلي داستان است . " امير" در ابتداي داستان نماينده ي فكر برتر و حاكم افغان است در دودماني از سلسله ي ارباب و رعيّتي . ( فئوداليته ، همان نفسانيّت حاكم بر تاريخ أخير ) .

كاراكتر اصلي در پايان داستان نماد "شرم برانگيخته" است . جايي كه در آن انديشه فربه شده ي زيسته در غرب با نمايشي از پلان حقوق بشر عصري به تصوير كشيده مي شود .  

ربيع بس بديع

بهار آمد بهار آمد بهار مشکبار آمد

نگار آمد نگار آمد نگار بردبار آمد

صبوح آمد صبوح آمد صبوح راح و روح آمد

خرامان ساقي مه رو به ايثار عقار آمد

صفا آمد، صفا آمد که سنگ و ريگ روشن شد

شفا آمد شفا آمد شفاي هر نزار آمد

حبيب آمد حبيب آمد به دلداري مشتاقان

طبيب آمد طبيب آمد طبيب هوشيار آمد

سماع آمد سماع آمد سماع بي صداع آمد

وصال آمد وصال آمد وصال پايدار آمد

ربيع آمد ربيع آمد ربيع بس بديع آمد

شقايق ها و ريحان ها و لاله خوش عذار آمد

کسي آمد کسي آمد که ناکس زوکسي گردد

مهي آمد مهي آمد که دفع هر غبار آمد

دلي آمد دلي آمد که دلها را بخنداند

مي اي آمد مي اي آمد که دفع هر خمار آمد

کفي آمد کفي آمد که دريا دُرّ ازو يابد

شهي آمد شهي آمد که جان هر ديار آمد

کجا آمد کجا آمد کزينجا خود نرفته است او

وليکن چشم گه آگاه و گه بي اعتبار آمد

ببندم چشم و گويم شد، گشايم گويم او آمد

و او در خواب و بيداري قرين و يار غار آمد

کنون ناطق خمش گردد کنون خامش به نطق آمد

رها کن حرف بشمرده که حرف بي شمار آمد

" مولانا "

تقدیم به اقبال شناس ایرانی استاد دکتر محمّد بقایی ( ماکان )

این بخش با هدف شناخت اسلوب های فرم و معنا در اشعار اقبال لاهوری و تبیین اغراض اقبال از شاعری و ارتباط دیگران با او در حوزه ی خلّاقیت های زبانی و آفرینش های ادبی و نیز بررسی اختصاصات سبکی این شاعر از حیث لفظ و معنا وکیفیّت کاربرد واژگان و ساختارهای زبانی و تحلیل روابط معنایی حاکم بر کلمات و تحوّلات آن وکشف مصطلحات و ارایه ی تصویری روشن از الگوهای ادبی به کار رفته در دیوان اشعار علّامه ی لاهور و مختصّات سبکی شاعر از قبیل قوالب شعری و اقتباسات شاعر و تضمین های شعری او صورت گرفته است .

ارتباط خرد با شعر و عینیّت آن در دیوان اقبال لاهوری از تحلیل های ضمنی این گفتار است . حاصل این بخش از اقبال پژوهی با عنوان ( شاعر خردورز یا خردورز شاعر ) در دو قسمت : الف ) شعر ، اقبال و دیگران   ب ) نگاهی بر ااختصاصات سبکی شعر اقبال تنظیم شده است .

هر وقت كتاب "اتاق آبي" سهراب سپهري را مي بينم به ياد خانه ي پدري مي افتم . "اتاق آبي" شهود گاه سهراب بود و خانه ي پدري جايي است كه نوشتن بيش تر سراغ من مي آيد . آن جا براي من حكم پناه گاهي را دارد كه هر وقت حس تنهايي به سرم مي زند بي اختيار قلم در دستم مي چرخد و به كاغذ هجوم مي آورم و سنگيني دل را با ورق پاره ها تقسيم مي كنم .

اكنون چندي است كه از آن احوالات بي نصيبم . ديگر آن لحظات ناب دستي به آدم نمي دهد . باز مدّتي بود كه قلم از كاغذ مهجورگشته بود . . .

" در باغ

نفس خسته ی گنجشک خفته است

باد می آید

و انحنای روشن هوش

                             ورق می خورد

         آفتاب پیداست

من اوج می گیرم

نور می آید

               و کودک این جاست

                                         - بر ننوی آرامش ناب غلطان –

                                                پشت بر بادگیر هواست . . . "

* بحث های زيان آور

فَمَنْ جَعَلَ الْمِرَاءَ دَيْدَناً لَمْ يُصْبِحْ لَيْلُه‏[1]

آن كس كه «مجادله» و لجاجت در بحث را عادت خويش قرار بدهد هرگز از تاريكى شك به روشنائى يقين گام نمى‏نهد

Doğum Günü Telgrafı

Sen ıyı kı doğdun

Ben ıyı kı yaşıyorum

Ne gozel şey

Senı hala SEVIYORUM

AZIZ NESIN

* شعری از شاعر تورک ( عزیز نسین )

تلگراف روز تولّد ( تبریک روز تولّد )

به دنیا آمدنت بهترین اتّفاق بود

زیستن برای من ( با تولّد تو ) خجستگی یافت

و زیباترین جلوه ی دنیا ( همین است ) :

" تو را دوست دارم "

این روز ها مردم از ناتوانی حرف زدن ، از فرار کلمات ، از خلا معنا ، از بغض گرفته ی دل ، از خشکی چشمان تب گرفته ، از اضطراب شانه های آویزان ، از نهایت بی کسی ، . . .  در رنج اند .دیگر زبان ها آیینه ی دل نیست .

 امروزه یک سلام حریصانه ی خیابانی ، یک خنده ی شیطانی ، یک نگاه تمنا بیش تر می ارزد تا یک اندیشه ی زندگی سازولبریز از عشق ، یک دریا دل آبی ، یک بغل دوست داشتن . . .

این روز ها فقط پول ها حرف می زنند و شاید همه چیز را بشود خرید ، حتی عشق را ، وهمه چیز را بشود فروخت ، حتی دل را و زمانی آب رو را .

این روز ها دیگر کسی عاشق نمی شود. هیچ کس صادق نیست ، دیگر نمی شود دلدار بود ، دیگر کسی دلبر نیست . در عوض بازار دل شکستن ها عجب گرم است  . . . و عجب آشفته بازاری ست این جا !!!

این روز ها حتی کلمات لطافت ندارند و آدمی پیکره ای است که خنده ی سیمانی آن چندان چنگی به دل نمی زند .

این روز ها کم ترکسی ست که  زلالی را می فهمد و تنهایی تنها رفیق آدم هاست و بی کسی تنها همدمی ست که زیاد سراغ آدم ها می آید .

این روزها در هیچ باغچه ای زاغ هم نمی خواند وبر سر هیچ چراغ برقی لک لکی نیست .حتی حیرت هم سکوت کرده است . فقط  وهم میهمان دل هاست .

این روز ها کم تر کسی است که علف زندگی را خوب بچرد و نشخوارش نکند .همه جا قحطی شور است و قدم ها همه لنگ معرفت اند و دل ها همه آیینه ی دق . حضور قلب ها همه در غیبت است وحتی نماز دل ها هم شکسته است .همه مفتون رنگ اند و نیرنگ .

 این روز ها یک ریش ساکسونی ، یک خرمن موی چرب ، و . . . دل چسب تر از یک بیابان جنون زندگی است .

این روز ها دشت دل ها همه شخم خورده اند . دیگر کلون در ها همه چفت اند و گذرگاه چشم ها همه غرق سیلاب است .

این روزها یک چمن ادا به هزار گلستان وقار می ارزد و حرمت دل های آبی تحریم هرم نفس هاست .

این روز ها مردم فسق را بیش تر می فهمند تا عشق را ، تا مهر را . . . این روز ها حرمت و معرفت و صداقت میهمان ورق های خشک کتاب هاست .

این روز ها یک عمر حیا را با یک برگ چک به مزایده می گذارند و همه ابلهانه این تجارت شوم را به تعزیت می نشینند و تو این وسط کجای کاری عمو؟؟؟ !!!

این روز ها صفا و جفا  توفیری ندارند . همه چیز تعریف شده است : عاشق یعنی بیمار روانی . دیگر نمی شود معصومیت نگاه عاشقانه را دید . عشق را رانده اند و جنون از شهر گریخته است .

دیگر حرمت چشمان عاشق را در پس پرده ی مد به حبس انداخته اند و همه عادت دارند اضطراب زلال جاری چشمان شرم را درپشت شیشه های مه گرفته ی مد به تماشا بنشینند .

این روز ها سفره ها پر تعارف است و میهمان یک شبت نیز دلتنگ یک دل روراستی است ،چرا که راستی پامال دروغ است و بودن میلی به شدن ندارد .

 
قاصدک ! هان ، چه خبر آوردی ؟
از کجا وز که خبر آوردی ؟
 خوش خبر باشی ، امّا ،‌امّا
گرد بام و در من
 بی ثمر می گردی
انتظار خبری نیست مرا
 نه ز یاری نه ز دیّار و دیاری باری
برو آنجا که بود چشمی و گوشی با کس
 برو آنجا که تو را منتظرند
 قاصدک
در دل من همه کورند و کرند
 دست بردار ازین در وطن خویش غریب
 قاصد تجربه های همه تلخ
 با دلم می گوید
 که دروغی تو ، دروغ
 که فریبی تو. ، فریب
 قاصدک! هان ، ولی ... آخر ... ای وای
 راستی آیا رفتی با باد ؟
با توام ، ای! کجا رفتی ؟ ای
راستی آیا جایی خبری هست هنوز ؟
مانده خاکستر گرمی ، جایی ؟
 در اجاقی طمع شعله نمی بندم ، خردک شرری هست هنوز ؟
 قاصدک
ابرهای همه عالم شب و روز
. در دلم می گریند

تقدیم به اقبال شناس ایرانی استاد دکتر محمّد بقایی ( ماکان )

۩ نگاهی بر ادبیات متعهّد و انتظارات امروز ادبیّات :

" زمن با شــــــــاعر رنگین بیان گوی

  چه سود از ســـوز اگر با لاله سوزی

  نه خود را می گدا زی ز آ تش عشق

  نه شام دردمندی برفــــــــــــــروزی  " 1

یکی از برجسته ترین مفاهیم در سیر دگرگونی مفهوم ادبیّات مساله ی تعهّد در حوزه ی ادبیّات هنر و علوم اجتماعی است . این مفهوم مبنای تحوّلات گسترده ای است که از اغلب هنرمندان و ادیبان و روشن فکران دلربایی کرده است و بر آثار دماغی آنان تاثیر بلاواسطه نهاده است .

از دیرباز هر جا سخن از هنر و شاعری رفته است در باب غایت و قصد هنر و ادبیّات و اصالت آن نظراتی بیان شده است . برخی هنر را " آزاد " دانسته اند و " تکلیفی " بر آن حمل نکرده  اند .از حکمای قدیم افلاتون منتقد این تئوری بود . وی در کتاب " جمهور " که طرح فکری " مدینه ی فاضله " یا " آرمان شهر " را در آن به تصویر کشیده است برای تربیت صحیح جوانان اشعار و هنرهایی را که از حیث اخلاقیّات و اصول تربیت خالی بوده اند و بر اساس " اصالت لذّت در هنر " سروده می شده اند و بر روح و اندیشه ی مردم تاثیر مخرّب و مخدّر داشته اند نا مطلوب و مضرّ دانسته است . پس از افلاطون بسیاری از صاحب نظران در باب رسالت هنر سخن ها رانده اند و برای هنر مندان در رهبری ملّت خویش رسالتی خطیر قایل شده اند . نظریّه ی معروف " هنر برای هنر " که غرض از آن آزادی مطلق هنر ازهرگونه قید رسالت و بهره وری است در نکته ی مقابل این نظریّه قرار گرفته است . امروزه این طرح فکری را در چهار چوب تعریف شده ای به نام " مکتب زیبایی گرایی " (  ( Aestheticismگنجانده اند . طرز تفکّری که در اواخر قرن نوزدهم در ادبیاّت و هنر اروپا بوجود آمد و پایه ی یکی از مکتب های ادبی رایج در آن دوره شد .     

پیروان این مکتب کلیّه ی نظریّات مربوط به مفید بودن هنر یا کاربرد اخلاق را در آن رد می کردند و اعتقاد داشتند که هنر به خودی خود برای لذّت بخشیدن کافی است و نیاز به بیان مقصودی جز خودش ندارد و نباید درباره ی آن از دیدگاه اخلاق ، سیاست یا مواضع دیگر قضاوت کرد . آنها تنها معیارها ی زیبا شناسی را برای سنجش آثار هنری مناسب می دانستند . فکر اولیّه ی این مکتب را در نظریّه ی امانوئل کانت( 1804-1724 م ) فیلسوف آلمانی که اعتقاد به خلوص هنر و بی طرفانه بودن آن داشت ، می توان یافت .... شعار پیروان مکتب زیبایی گرایی " هنر برای هنر " بود . از دیدگاه کسانی که به این نظریّه اعتقاد دارند ، هنر پدیده ای است مستقل و اثر هنری از جامعه و مردم جدا است . تنها معیار سنجش اثر هنری چگونگی آن است نه موضوع و محتوایی که بوسیله ی آن بیان می شود " . 2

" اوّلین بار تئوفیل گوتیه (1872-1811م) نویسنده ی فرانسوی بود که در مقدّمه ی کتاب معروف خود به نام "مادموازل دوموپن" ( 1835 م ) نوشت که هنر به خودی خود هدف است نه وسیله ای برای رسیدن به هدف . گوتیه اعلام کرد که هنر به هیچ وجه نمی تواند مفید باشد و هنرمندی که به چیزی جز زیبایی اثر خود بیندیشد هنرمند نیست . از نظر بسیاری از وابستگان به این مکتب هنر بیش از زندگی ارزش داشت . آن ها هنر را شقّ دیگری از زندگی می دانستند و به هنرمندانه زندگی کردن و به خاطر هنر زیستن اعتقاد داشتند . همین طرز تفکرّ بود که گروه هنرمندانی را که به " منحط ها " معروف شدند به وجود آورد " . 3

این نظریّه دیری نپایید هر چند کوشش صادقانه ای بود برای دفاع از آزادی هنر و رهایی آن از ابتذال بورژوازی حاکم بر جامعه . دیگر زمان آن رسیده بود که هنرمند هویّت راستین خود را از این بازار آشفته ی " لذّت گرایی" بیرون کشد . پس جامعه برای هنرمند رسالتی بزرگ در نظر گرفت که اگر نخواست براو تحمیل کند ، لااقل ظرفیت ها و امکان و توانایی این رسالت را در هنرمندان می دید. این نوع نگرش بر وجود استعدادهای متعالی در نفس انسان تأکید داشت و قریحه ی فربه ی انسانی را می ستود . کم کم ارتباط هنر و انسان تنگ تر شد و هنرمند توانست توجیهی منطقی و انسانی بر خلق هنری اش بیابد .                                

اکنون بانگاهی درون بینانه در ادبیّات فارسی خواهیم دید که متون ادبی و هنری ما سرشار از گرایش های انسان نوازانه بوده است. لکن نضج و باروری این رویکرد با طرح مدرن و ترسیم محدوده ای خاص از ثمرات فکری مغرب زمین بوده و تکثّر مکتب ها و " ایسم " ها در حوزه ی ادبیّات و هنر نمود این چالش هاست که اینک ، با وام گرفتن عمده ای از این مقولات ، هویّت و عناصر فرهنگی خود را تعریف می کنیم .

ناگفته نماند که اصل و صورت فکری این مسأله از قرن نوزدهم به بعد نقل محافل روشن فکری بوده است و به صورت یک تم Theme  معتبر و جذّاب در متن کاری روشن فکران و هنرمندان مبارز ( با قید متعهّد ) قرار گرفته بود .

سؤال این است که آیا هنرمند می تواند فارغ از سلاح تعهّد در کارزار اندیشه و هنر حرکت کند ؟ اصولا حدود و ثغور این مهم را کدامین علل اجتماعی و دلایل عقلانی تبیین می کنند ؟ و در مرزبندی های جغرافیایی و تاریخی اندیشه ، تأثیر دین و عوامل اجتماعی تا چه اندازه است ؟

سرآغاز این قصّه مانند هر طرح نوین فکری در هاله ای از ابهام و اجمال بوده است .ولبی آزمون اندیشه ها در طول تاریخ و تطور معرفت های بشری و تکاثر ایده ها به این موضوع درخشش خاصی بخشید و شاهد مقصود را آفتابی کرد .شاید بتوان گفت که مفاهیم پررنگ دین ، عدالت ، حقوق بشر و ایدئولوژی عمده ترین مبانی تعهد در آثار فکری بوده است که تفسیر اجمالی هر کدام به قرار زیر است :

الف ) دین راهنمای عمل است. رابطه ی فرد با خدا را تسهیل می نماید و در تعمیق تجارب باطنی بشر می کوشد. دین به انسان تعادل می آموزد. حتّی درروابط اجتماعی و نوع نگرش آدمیان نقش دارد . نرخ عمده ای از آثار فرهنگی ما در تبیین این عامل درون بینی کوشیده است .

ب ) عدالت و برابری از مؤثّرترین مواجد رسالت و تعهّد است و در حیات بشر صبغه ی فطری به خود گرفته است . عدالت ، از مهم ترین درون مایه های روشن فکری در قرن حاضر بوده است و ایده ای است که در ادبیات عصر بیداری جلوه ی درخشانی داشته است : 

" موضوع شعر شاعر پیشین

از زندگی نبود ...

امروز شعر

                      حربه ی خلق است

زیرا که شاعران

خود شاخه ای ز جنگل خلق اند ...

بیگانه نیست

شاعر امروز

با دردهای مشترک خلق ...

الگوی شعر شاعر امروز

گفتیم : زندگی ست !

او شعر می نویسد

یعنی او رو به صبح طالع ، چشمان خفته را بیدار می کند

او شعر می نویسد

یعنی او افتخار نامه ی انسان عصر را تفسیر می کند

یعنی او فتح نامه های زمانش را تقریر می کند . " 4

ج ) حقوق بشر عنصر غالب درون مایه های هنری و ادبی مدرن است . شاید در فرهنگ دینی ما المان " تکلیف " نسبت به عنصر " حق " بیش تر مورد توجّه بوده است . لکن انسان مدرن عنصر حق را دوباره ( با بسط معنایی خاص ) تعریف کرد . انسان در بینش جدید موجودی است " صاحب حق " و در استیفای حقوق خود نیازمند مشارکت در خرد جمعی است . و این مشارکت اجتماعی نوعی التزام و تعهّد در تولید اندیشه و آفرینش هنر ( با قید رسالت ) به وجود می آورد .

حکایت رویکردهای عملی به مفهوم تعهّد و رسالت در قرن أخیر شنیدنی است . شاگردان مکتب مارکس به نوعی آموزه های فکری و تولیدات هنری خود را آمیخته با تعهّد می دانستند و شعار آن ها حتّی در حیطه ی هنر هم برابری در توزیع ثروت بوده است . امّا رقیب آزادی خواه آن ها ، مکتب لیبرالیسم ، که مروّج تئوری آزادی بی قید و شرط در حوزه ی فکر و اندیشه و بیان بوده است ، چنان میانه ی خوبی با مفهوم تعهّد نداشته و نظریّه ی منحط " هنر برای نفس هنر " دقیقاً بر این مبنا استوار شد . ایده ای که معتقد بود قید و بند زدن به هنر و ادبیّات ، خلاقیّت را از آن سلب می کند . پدیده ی " ادبیّات منحط " مولود این نگرش بوده است .

1 -  دیوان اقبال لاهوری ( میکده ی لاهور ) .ص 153

2 –  واژه نامه ی هنر شاعری . میمنت میرصادقی (ذوالقدر ) . چاپ اوّل 1373 . ص 119 و 120

3 –  واژه نامه ی هنر شاعری . میمنت میرصادقی (ذوالقدر ) . چاپ اوّل 1373 . ص 120

4 -  مجموعه آثار شاملو . دفتر یکم . شعرها . ص 141

۩ الف) تعهّد چیست ؟

به نظر می رسد، تعهّد به معنای پای بندی هنرمند به موازینی از اصول مقبول آسمانی ( وحی و حقوق بشر ) در گفتار ، کردار و پندار است . تعهد ، حضور راستین انسان در آثار قلمی است . باور به حفظ جایگاه انسان با تمام باید ها و نبایدهای وجودی اش . تعهّد ، التزام به ارزش های زیستی و ایده های آسمانی این موجود ناشناخته است در کرانه های اندیشه و شعور ؛ هنر ، اساس تعهّد را بر حسن و قبح نهاده است . یک قلم متعهّد ، بر خلاف پیروان مکتب فاشیسم اثر را جدای از مؤثّر نمی داند . هواداران تعهّد و رسالت بر این باورند که ارزش و اعتبار یک اثر در عرصه ی جمعی به میزان کارکرد اخلاقی و تأثیر آن بر مخاطبان خویش است . اگر یک تئوری کارکرد اجتماعی و آثار اخلاقی نداشته باشد متعهّد نیست . در این بینش ، هنری ماندگار است و فکری حیات جاودانه دارد که از متن مردم و جامعه برخیزد و راه و چاه و صلاح و فلاح را به ما نشان دهد . در ادبیّات متعهّد هدف ، وسیله را توجیه نمی کند .

تعهّد ،هنرمند را وا می دارد که تصویر زیبایی ها و تبیین عقلانیت را با آن مبنای محکم اخلاقی و فطری آغاز کند . چرا که هنرمند متعهّد ، آبروی تبار انسانی است . هنر متعالی بر گریز از سطوح زیستی و غرایز نفسانی و میل به حقوق انسانی استوار است . هنر امروز می گوید :

« شعـــر اگر به زخم نمک نزند

 بهتر است که در گلو کپک بزند » 1

شعر مدرن می خواهد توازن را در زبان ، زمان و مکان ببیند و تجربه کند و تعهّد شاعر تنها رشته ی نامرئی در رستگاری بنی آدم است . به تعبیر مولانا « شکر لله کین رسن آویختند »

در اصل ، اصلاح گری و اصلاح طلبی ، که شیوه و مرام انبیای الهی بوده است ، بر همین تعهّد استوار بوده و با آن گره از کار فرو بسته می گشودند و تعادل را در حوزه های قدرت و ثروت و معرفت به وجود آورده اند . هنر با این تعریف ، خلّاق و نوآور است . راه می رود و راه می برد و روشنگری می کند و عاشقانه می سراید :

« بنی آدم اعضای یکدیگرند

که در آفرینش زیک گوهرند

چو عضوی به درد آورد روزگار

دگر عضوها را نباشد قرار

تو کز محنت دیگران بی غمی

نشاید که نامت نهد آدمی » 2

اکنون سیر اجمالی « معنا» و « دگرگونی های مفهومی » را در گستره ی ادب فارسی بررسی می کنیم . « بخش عظیمی از ادبیّات غنی فارسی ماهیتّی « توصیفی » دارد . توصیف هنرمندانه ی شاعر از« طبیعت » ، « خود » و « جامعه » درون مایه های ارزش مندی است که ادبیّات ما را عمق و غنا بخشیده است . شاعران بزرگی از دوره های آغازین شعر فارسی در توصیف زیبایی های طبیعت پیشتاز و آغازگر بوده اند . ابتکارات و نوآوری های چنین شعرایی در وصف شب ، روز ، صبح ، غروب ، باغ و بستان ، زمین و آسمان و فصل ها و ... حاکی از انس و الفتی است که با طبیعت داشته اند . توصیف « طبیعت » در دیگر دوره های ادبی با فراز و نشیب هایی همچنان ادامه داشت و اکنون نیز ادامه دارد . توصیف از« خود » را در آثار شاعران گذشته و امروز با زمینه های متعدّدی چون شرح و بیان غم ها و شادی ها و تأمّلات  شخصی و عاطفی می بینیم .

قسمت عمده ای از رباعی ها ، دوبیتی ها ، غزلیّات ، شکوائیّه ها و حبسیه ها تشریح و توصیف « من » شاعر هستند . شاعران با سحر سخن خویشتن ، این « من » و « خود » آدمی را آن چنان به تصویر کشبده اند که با وجود تکرار شدن ها همواره دلپذیر مانده و طراوت و شادابی خود را از دست نداده است . خواه « من » عاطفی و شخصی باشد یا « من » اجتماعی و ملّی ، آن گونه که در حماسه ها می بینیم .

عرفان عمیق و پرمایه ی ادبیّات فارسی از جمله آثار بزرگانی چون سنایی ، عطّار ، مولوی و حافظ از توصیف « هستی مطلق » و مظاهر صنع او سرشار است . این بخش از ادبیّات ما در جهان کم نظیر است و به همین جهت ، هر چه می گذرد جایگاه آن برتر و پذیرش جهانی آن وسیع تر و مطلوب تر می گردد . توصیف « اجتماع » و جلوه های آن هم چون « وطن » « آزادی » ، « عدالت » و ... در ادبیّات مشروطه ظهور یافته است و امروز بیش از گذشته خود را می نمایاند و « ادبیّات متعهّد » ما مبتنی بر آن است » 3. با این اجمال اگر با دیدی نقّادانه به سیر تکاملی مفهومی ادبیّات و جایگاه شاعران نظر کنیم نوعی تجربه گرایی همه جانبه در عرصه ی هستی شناسی مشاهده می کنیم . در برخورد با سیر تطوّر معنا شناختی ادبیّات به نظر می رسد که ما ایرانیان زیاد با خردورزی همگام نبوده ایم و بر خلاف آن در کشف ظرایف خیال به کرانه های دور ، دست یافته ایم و اکنون این خصیصه از ارکان هویّت جمعی ما شرقی ها ست  . در این میان شاعران به عنوان یک صنف مشخّص در حوزه ی هنر و قدرت تأثیر گذار بوده اند و پیوسته ، از بازیگران اصلی فرهنگ و قدرت به شمار می آمده اند .ما ردّپای این مسأله را در تاریخ ادبی ایران به عینه می بینیم .

لکن ، ادبیّات مدرن این هویّت مسبوق را بر نمی تابد . شاعر دنیای مدرن در « تعادل » این بنای فکری می کوشد و سعی دارد آن را با واقعیّت های بیرونی و ملموس جامعه ی خویش تبیین و توصیف کند . شاعر امروز با « شعور دیروز » زندگی نمی کند . او در بند دربار نیست ، بلکه روشن فکری است که در شکاف سنّت و مدرنیته قدم برمی دارد و بر آن است تا هنر خود را در دوره ی گذر تعالی بخشد . شعر او « هزل » نیست بلکه ایدئولوژی است و « مدح » نیست ، بلکه گلوله و شمشیر است . او درجوامعی زندگی می کند که هاضمه ی فکری نوینی را می آزمایند .

شاعر امروز در سایه نیست و خود را به حاشیه نمی راند ، بلکه اسطوره های آرمان و خیال و عرفان را در صحن عملی اجتماع می کاود . او اعتقادی به « عرفان صوفی گرایانه » ندارد و خود را در « برج های عاج مریدپروری » محبوس نمی کند . او « تحلیل » را بیش از « تقلید » تجربه می کند .

 شاعر امروز زمین و آسمان را با هم می خواهد . جغرافیای شعر او تمام هستی است . « عقلانیّت » در شعر امروز موج می زند .

 شاعر امروز ، چندان اهل « تغزّل » نیست و جای خالی آن را با « غزل اجتماعی » پر کرده است . شاعر امروز توصیف نمی کند او خود موجد اندیشه است .

شاعر امروز « مدعی العموم » تاریخ است و شعرش ، رساله ی اجتماعی و رسالت انسانی اوست . او « شعور » ملّت خویش است و عصاره ی فرهنگ و تاریخ ملّتش را در شعر خویش به رستاخیز کلام می برد . 

« شاعر اندر سینه ی ملت چو دل

ملتی بی شاعری انبار گل

فطرت شاعر سراپا جست و جوست

خالق و پروردگار آرزوست » 4

شاعر امروز از دایره ی قدرت بیرون است . این گروه ، خود ، « قدرت مندان بی مسند» 5 اند چرا که معرفت در هر کجا خیمه زند ، قدرت هم بالقوّه آنجاست .

« دردمندان بلا زهـــــــــــر هلاهل دارند

قصد این قوم خطا باشد ، هان تا نکنی » 6

عیار شعر امروز درهم و دینار نیست و شاعر ، مردم را از ورای دست شاه نمی بیند . صله ی شعر او « خود » مردم است . در شعر امروز رابطه ی نان و قلم قطع شده است .

در شعر امروز واژه ی « عشق » باز شناسی می شود . « شاعران امروز ، وارثان آب و خرد و روشنی اند » 7.

 شاعر امروز « دین شناس » است . برخلاف ، آنچه که گروهی می پندارند شعر امروز « شعر سکولار » است عنصر غالب شعر امروز « دین پژوهی » است . اگر آزادی نیکوست و اگر حقوق فردی و اجتماعی مهم است و اگر عشق ، تنها روزنی است که از آن به تماشای حقیقت بی کران می توان نشست و اگر جانبازی و ایثار فوق العاده با ارزش است ، اینها همه از یک چشمه ی صاف می تراوند و آن «دین » است .

اگر شاعر امروز در عرصه ی روشن فکری گام بر می دارد ، باید برای تصحیح متون فکری خود ، پیوسته به دایرةالمعارف دین رجوع کند تا با شست و شوی مکرّر فهم دینی خود ، هویّت شعری اش را جلا بخشد .

 شاعر امروز قبله ی قبیله اش است . او از « خلاف آمد عادت » پیشینیان سنّت ادبی کام می طلبد . او انسانی است سرشار از تناقض ها . هم می خندد ، هم می گوید ، هم زنده می میرد ...

شاعر امروز با شعرش « خود » را می جوید ، در عصری که دچار بحران خود آگاهی است . او چشم بیدار زمانه ی ماست و هویّت ترک خورده ی انسان پریشان را ترمیم می کند . 

« هر که از بند خودی وارست ، مرد

هر که با بیگانگان پیوست ، مرد

آنچه تو با خویش کردی ، کس نکرد

روح پاک مصطفی آمد به درد » 8

رسالت شاعر در دنیای امروز بسیار پیچیده تر و فراتر از مقولات غریزی است .

« سینه ی شاعر تجلی زار حسن

خیزد از سینای او انوار حسن » 9

اقبال لاهوری شاعر متعهّدی بود که از شعرش برای بیداری مسلمانان استفاده می کرد . او اهداف مترقّی و مصلحانه ی خود را با کلام موزون و عبارات مقفّی بیان می کرد و برخلاف شاعرانی که برای هجو رقیبان و یا وصف زلف و خط و خال محبوبان و یا ستایش گری شاهان شعر می سرودند ، علّامه اقبال افکار فیلسوفانه و حکیمانه ی خود را در تقبیح استعمارگری انگلیس به زبان شعر می سرود. او منکر شاعری بود. در ابتدای مثنوی « اسرار خودی » می گوید :

« شاعری زین مثنوی مقصود نیست

بت پرستی ، بت گری مقصود نیست »

« از ستایش گستری بالاترم

پیش هر دیوان فرو ناید سرم » 10

*  *  *

« نپنداری که من بی باده مستم

مثال شاعران افسانه بستم

نبینی خیر از آن مرد فرودست

که بر من تهمت شعر و سخن بست » 11

  اقبال ستایش گر هیچ قدرت بشری نیست . بر عکس ، او بر مظاهر قدرت در شعرش می شورد و در عصر جدال صنعت و انسان و در دوران تخریب منش انسانی زبان به « لا » می گشاید و بشر امروزی را بر می انگیزد تا در مقابل نمرودیان زمانش « لا » بگوید .  

« هر که در اقلیم « لا » آباد شد

فارغ از بند زن و اولاد شد

ای که اندر حجره ها سازی سخن

نعره ی « لا » پیش نمرودی بزن

هر که اندر دست او شمشیر لا است

جمله موجودات را فرمانرواست » 12

*  *  *

« درویش خدا هست نه شرقی و نه غربی

گهر ترا نه دهلی نه صفاهان نه سمرقند » 13

« زندگی واقعی در نظر اقبال جهد و کوشش است نه استحقاق » 14، او باور دارد که « لَیسَ لِلاِنسَانَ اِلََّا مَا سَعَی»15 .

____________________________

1 -  تک بیتی از محمدرضا آقاسی

2 - کلّیات سعدی

3 - ادبیّات فارسی سال سوم دبیرستان ص 186

4 -   کلّیات اشعار فارسی اقبال لاهوری  .  ص 294

5 – تعبیری از دکتر سروش در مقام روشن فکران

6 - دیوان حافظ . ص 320

7 – هشت کتاب ( اشعار سهراب سپهری ) ص 365

13، 12 ، 11، 10 ، 9 ، 8 - کلّیات اشعار فارسی اقبال لاهوری 

14 – اقبال شناسی ، حسن شادروان

15 - قرآن مجید ، سوره ی حشر  ، آیه ی 12

به یاد شاعر دل ها "استاد شهریار" واحساس کودکانه اش و تقدیم به یک دوست، به یک پرستوی عاشق

( این نوشته حسب حالی است از تاثیرات منظومه ی " حیدر بابایه سلام " و غم غربت دوران کودکی )

" بو نه سسدی سن عالمه سالیبسان

  گل بیر گوره ک اوزون هاردا قالیبسان "

تامّل در منظومه ی " حیدر بابایه سلام " ما را با عظمت شاعری آشنا می سازد که هم چون حجمی بر روی خط خشک زمان پیش رفت و آن را با طراوت زندگی آبستن ساخت . وقتی آدمی صدای محزون شاعری معتکف در روز گاران گذشته را می شنود بی اختیار به یاد عشرت دیرین بشر می افتد . به یاد این که چه محیط انسان ها سرشار از احساسات پاک و نوع دوستی بود و آدم معاصر تا چه اندازه از صداقت های فطری فاصله گرفته و به پسگرد اخلاقی دچار گشته است .

" حیدر بابا شیطانی بیزی آزدیریب

    محبتی یوره کلرددن قازدیریب

   قره گونون سرنوشتین یازدیریب

   سالیب خلقی بیربیرینین جانینا

   باریشیغی بیلشدیریب قانینا "

مرحوم شهریار ندای بشر مانده در گرداب سرگردانی ها را به گوش جان شنیده است و طرحی کلی از یک جامعه ی بزرگ رادرمحدوده ی روستایی کوچک به نام " خشکناب " به تصویر کشیده است ، جامعه ای با تمام ویژگی های انسانی و مدنی ایده آل .

در منظومه ی " حیدر بابایه سلام " مینیاتوری از یک اجتماع نوعی و دیرین آذربایجانی با نقشی فراتر از سیمای یک روستا در آن سمت زمان به تصویر کشیده می شود . منظومه ی " حیدر بابایه سلام " ذهنیتی است که از فراسوی عینیتی دیرین ساری می شود و شاعر با یک برگشت زمان  FLASH BACK   در حسرت انسان گذشته ماندن را تجربه می کند .

بی تردید " حیدر بابایه سلام " تصویری پارادوکسیکال از واقعیت های نوشین دیروز با ذهنیت های منحط امروز است .

" حیدربابا گوی لر بوتون دوماندی

    گون لریمیز بیری بیریندن یاماندی

    بیر بیریزدن آیریلمایین آماندی

     یاخشیلیغی الیمیزدن آلیبلار

     یاخشی بیزی یامان گونه سالیبلار "

شهریار شاعر تمام لحظه هاست .از کودکی تا مرگ و گاه تا فراسوی مرگ .

" حیدر بابایه " برای استاد شهریار مطلق کوه نیست ، بلکه یادکرد لحظه هایی است که هم چون ندای افسون کننده ای دنیای خسته کننده ی امروزی را دردیدگان شاعر ،خشن و عاری از لطافت حضور و گاه توام با ابتذالی جان سوز که خرمن حرم و حیا را به آتش کشیده است ، جلوه گر می سازد .

" حیدر بابا یار و یولداش دوندولر

    بیربیرمنی چولده قویوب چوندولر

    چشمه لریم چراخلاریم سوندولر

     یامان یئرده گون دوندو آخشام اولدو

    دونیا منه خرابه ی شام اولدو "

این همان نوستالژی روزهای خوش دیروز است  که منظومه ی " حیدر بابایه سلام " بر دل مردان و زنان اصیل و ساده ی تورک می گذارد . با این حال نمی توان اثر بخشی این منظومه را بر قشر سنی خاصی حصر کرد . بی تردید پیران به دور مانده از مدنیت و صفای گذشته بیش تر از سایرین تحت تاثیر این منظومه قرار می گیرند . ولی به یقین می توان گفت که هر تورک زبانی که خون اصالت و مدنیت در رگ هایش جریان دارد ، متاثر از مضامین فریبا و دل نشینی است که در قاموس این منظومه نقش بسته است .

" حیدر بابا گول غنچه سی خنداندی

    امما حییف یوره ک غذاسی قاندی

    زندگانلیق بیر قارانلیق زینداندی

    بو زیندانین دربچه سین آچان یوخ

    بو دارلیقدان بیر قورتولوب قاچان یوخ "

شهریار در شعرش مرز قومیت را شکسته است و با آوردن مفاهیم جهان شمول ، خود را در جایگاه مرشدی قرار داده است که رسالت هدایت را بر عهده دارد .

" حیدر بابا دونیا یالان دونیادی

   سلیمان دان نوح دان قالان دونیادی

   اوغول دوغان درده سالان دونیادی

   هر کیمسه یه هرنه وئریب آلیبدی

    افلاطون دان بیر قوری آد قالیبدی "

منظومه ی " حیدر بابایه سلام " از حیث اثر بخشی اعجاز می کند . به طوری که در هر پیرمرد و پیرزن تورک نوعی بازگشت به سنن دیرین و نیز حسی آمیخته به افسوس و دریغ ، که ناشی از فرسایش عیش شیرین روستایی است ، ایجاد می کند .

" قاری ننه گئجه ناغیل دیینده

کولک قالخیب قاب باجانی دوینده

قورد گئچی نین شنگیلیسین ییینده

من قاییدیب بیرده اوشاق اولایدیم

بیر گول آچچئب اوندان سونرا سولایدیم "

                  *   *   *

" بایرامیدی گئجه قوشی اوخوردی

    آداخلی قئز بیگ جورابین توخوردی

    هرکس شالئن بیر باجادان سوخوردی

    آی نه گوزه ل قایدادی شال ساللاماق

    بیگ شالئنابایراملئغی باغلاماق"

با این حال قشر جوان – که احیانا در جوامع روستایی نزیسته اند و نیز با فرض نوعی ناهمخوانی در سیمای حیات در روستاهای امروزی با شکل زندگی در دهات قدیمی ، که ناشی از هجوم نامیمون اصول شهرنشینی است ، به گونه ای که لطافت روحی و صفای صادقانه و سنت های شیرین دهات قدیم را به تحلیل برده ویا کاملا نابود ساخته است – با خواندن منظومه ی " حیدر بابایه سلام " به نوعی الهام و استعلای نفسانی دست می یابد .

طرح ذهنی شهریار از نظر یک جوان تورک ، نمود سرزمین آرزوهاست . سرزمینی که قشر جوان امروز نه آن را لمس کرده است و نه به آن دست خواهد یافت .

" حیدر بابایه سلام " تجلی گم شدن شهری است در آن دور دست ها ، شهر دل های آبی . شهری که مردم آن " دانه های دلشان پیدا بود " .

آری با غم غربتی که از این منظومه می زاید انسان بی اختیار به یاد نوستالژی جاری در منظومه ی " مسافر " مرحوم سپری می افتد که :

" . . . دلم گرفته

دلم عجیب گرفته است

و هیچ چیز

نه این دقایق خوش بو که روی شاخه ی

نارنج می شود خاموش

نه این صداقت حرفی – که در سکوت

میان دو برگ

گل شب بو ست . . .

. . . نه هیچ چیز مرا از هجوم خالی اطراف

نمی رهاند

و فکر می کنم این ترنم موزون حزن تا به

ابد شنیده خواهد شد ."

صلابت کلام و رقص خیال در شعر شهریار به قدری آدمی را مفتون می سازد که خواننده ی جوان در شعر گم می شود و ناخواگاه خویشتن را در قعر احوالات کشفی استاد میابد .

" بوردا دوشن کروان چاتوب کوچوبدی

     آیریلئغئن شربتینی ایچوبدی

    عمروموزون کوچو بوردان کوچوبدی

    کوچوب گئدیب گئدهر گلمز یوللارا

    توزی قونوب بو داشلارا کوللارا "

        *    *    *

" بیر اوچیدیم بو چئرپئنان یئلی نن

    باغلاشیدیم داغدان آشان سئلی نن

    آغلاشیدیم اوزاق دوشن ائلی نن

    بیر گوریدیم آیریلیغی کیم سالدی

    اولکه میزده کیم قیریلدی کیم قالدی "

در کل " حیدر بابایه سلام " شهودی است که سیر قهقرایی بشر را محکوم می کند و شهریار قاصدی است که به دور ماندن بشر از اصالت های اخلاقی را با نمایش " شهر گمشده خویشتن "خبر می دهد .

شهریار کسی نبود که " برج عاج نشین " باشد . او در میان مردم وبرای مردم زیست و حتی حدیث نفس استاد ، عشق نافرجام او ، عزلت صعودی وی و مقامات کشفی و احوالات غریب عرفانیش ، همه و همه حدیث عقده های نگفته ی بشر معاصر است . و آن " سفر کرده که صد قافله دل همره اوست " ، "  بزرگ بود واز اهالی امروز بود " .

" عاشئق دییه ر : بیر نازلی یار واریمیش

   عشقینده اودلانیب یانار واریمیش

   بیر سازلئ سوزلو شهریار واریمیش

   اودلار سونوب اونون اودو سونمه ییب

   فلک چونوب اونون چرخی چونمه ییب "

کسی که با خدا قهر است ، هرگز با خودش آشتی نمی کند .

اگر کسی خود را یک بار مطالعه و مرور کند ، تمام کتاب های جهان را مرور کرده است .

نماز فرصت عاشقانه ی زمینی است . هرکس نماز نمی خواند عاشقی نمی داند .

این همه خود راتحقیر نکنید . خدا پس از ساختن شما به خود تبریک گفت .

بیایید خطاهای دیگران را مثل خطاهای خود تحمّل کنیم .

بهای لبخند معلّم را هیچ کس نمی داند . بگو بهار چه قدر می ارزد ؟!

کوچک ها را دست کم نگیرید . مورچه ی ناچیزی ناصح حضرت سلیمان شد و عنکبوتی کوچک حافظ جان پیامبر .

اگر روزی اشک کودکی شما را متلاطم نکرد ، در بزرگ شدن خود شک کنید .

قلب کودک تحقیر شده ، بمبی است که فردا منفجر می شود .

اگر پیام خدا را دریافت نکردید به " فرستنده " دست نزنید ، " گیرنده ها " را تنظیم کنید .

اگر سجّاده های نماز باز نباشد ، خداوند سفره های آسمان را نمی گشاید .

وقتی دلتان تنگ شد در فضای باز و بی مرز نماز قدم زنید .

( اشعاری که هر کدام یاد آور خاطراتی و یا تأثیراتی است )

الف ) غزل واره ای از مهدی اخوان ثالث ( م . امید ) :

ای تکیه گاه و پناه

                       زیباترین لحظه های

                                                 پر عصمت و پر شکوه

                                                                               تنهایی و خلوت من

                                                                               ای شطّ شیرین پر شوکت من ;

                     ای با تو من گشته بسیار،

                                                   در کوچه های بزرگ نجابت

                                                   ظاهر نه بن بست ، عابر فریبنده ی استجابت

در کوچه های سرور و غم راستینی که مان بود

در کوچه باغ گل سرخ شرمم

در کوچه های نوازش

در کوچه های چه شب های بسیار

                                         تا ساحل سیمگون سحرگاه رفتن

در کوچه های مه آلود بس گفت و گوها

                                                  بی هیچ لذّت از خواب گفتن

در کوچه های نجیب غزل ها که چشم تو می خواند

گه گاه اگر از سخن باز می ماند

                                        افسون پاک منش پیش می راند ;

ای شطّ پر شوکت هر چه زیبایی پاک

ای شطّ زیبای پر شوکت من !

                      آن جا بگو تا کدامین ستاره است

                                               روشن ترین هم نشین شب غربت تو ؟

                                                          ای هم نشین شب غربت من ! 

ای تکیه گاه و پناه

                      غمگین ترین لحظه های کنون بی نگاه مانده از نور ،

                       در کوچه باغ گل تیره و تلخ اندوه

                       در کوچه های چه شب ها که اکنون همه کور .

                       آن جا بگو تا کدامین ستاره ست

                                        که شب فروز تو خورشید پاره ست ؟

( خدا بر مهدی اخوان ثالث رحمت کند . او از وزنه های گران سنگ ادبیات فارسی است . این شاعر بزرگ استاد سخن و استاد ترکیب سازی در ادبیّات معاصر است .)                  

ب ) شعری نو از پرویز کریمی

 ( 1 )   پرسش    

من در کدام سایه

                           بیاسایم

من بر کدام شاخه

                          سرودم را

                          آزاد سر دهم

           حریّت زمین را

                                    فریاد بردگان

                                                           تکذیب می کند

من بر کدام شاخه

                           سرودم را

                           آزاد سر دهم

من در کدام سایه بیاسایم ؟

             * * *            

 ( 2 )  از نان

 توصیف چشمه ساران

                                    درد گرسنگی را

                                    تسکین نمی دهد.

از شب

           ستاره

                     صبح

                             آفتاب

                                        آتش

از قلّه

          از صعود

                         بسیار گفتی ، امّا

                                                    عسرت

                                                                  هنوز هم

                                                                   از سفره هایمان

                                                                                 هجرت نکرده است .

                                                                                  از نان ترانه سر کن

                                                                                      شاید گرسنگی

                                                                                                 از شهر بگذرد .

                                                                                                         * * *

ج ) شعری از پدر شعر نو فارسی ( نیمای بزرگ یوش )

من دلم سخت گرفته است از این

میهمان خانه ی مهمان کش روزش تاریک

که به جان هم نشناخته انداخته است

چند تن خواب آلود

چند تن ناهموار

چند تن ناهشیار . . .

( همه ی شاعران نوپرداز به نحوی وام دار نیمای شعر فارسی اند . شاعری با افق دید مدرن در عصری با آموزه هایی نوین در عرصات ادبی ; نیما مبدع توازن در ادبیّات جدید ایران است .)          

      * * *

بیر تورکو شیعر ( سحر خانیم دان )

بیراُووج قار

بیر اوره ک دولغوسو کؤز

بیر قالاخ غم

بیر اتک قانلی چیچک

بیر ده نیز خاطیره کئچمیشلرده ن

بیر قوجاق شانلی دیلک

سیزه سوغات دیله ییب

                                    ساوالاندان گلیره م .

                                            * * *

پائولو کوئیلو :

من حقیقی همانی است که هستی ، نه آنی که دیگران از تو ساخته اند .

ریچاردز :

تمام هنرهایی که به آن می پردازیم بیش از دست گرمی نیست، هنر بزرگ زندگی خود ماست .

سیسرو :

همه اشتباه می کنند ، اما خطاکار کسی است که بر اشتباهاتش پافشاری می کند .

دانته :

شعله های بزرگ ناشی از جرقّه های کوچک است .

په ریو :

یک ساعت که آفتاب بتابد ، خاطره ی دو هفته بارندگی پیگیر از خاطر می رود ، این ، همه ی حکایت زندگی است .

پرمودبترا :

با روی خوش به اشتباه خود اعتراف کنید . حتّی مداد مدیر عامل هم در انتهایش مداد پاک کنی دارد .

پل رینو :

اگر فریاد بزنید می شنوند ، آهسته بگویید گوش می دهند .

جان وودن :

شخصیّت شما از شهرت تان مهم تر است . شخصیّت شما آن چیزی است که هستید ، امّا شهرت تصوّر دیگران است از شما .

منتسکیو :

ما همیشه دیگران را بیش از حدّی که خوش بخت هستند ، خوش بخت تصوّر می کنیم .

ونس هاونر :

رؤیاها را باید با عمل دنبال کرد ، کافی نیست که به پلّه ها نگاه کنیم ، باید از آن ها بالا برویم .

جان گیتس :

فراموش کن چیزی را که نمی توانی به دست آوری و به دست آور چیزی را که نمی توانی فراموش کنی .

       تلاش کنیم در سال جدید با بینشی نو بر سر سفره ی اندیشه ها بنشینیم

۩  زیر تور سبزه های تر  ۩

(  تأملّی در شعر سهراب )

( ۱)

شاعران صاحب سبک و آن هایی که جریان فکری مستقلی دارند، اثرشان را در راستای یک خط فکری مشخّص و در افق یک احساس تابیده بر شعاع درون می سرایند. بنابراین داوری در باره ی آثار چنین افرادی مستلزم شناخت اندیشه ی آن ها و نیازمند واکاوی وسواسانه ی خلاقیِّت های زبانی او است .

پس برای کشف روابط وظرایف و نکات یک اثر از یک متفکّر و یا شاعر صاحب ذوق باید به درون او نزدیک شد و بن مایه های اندیشه ی او را دریافت .

نظامی ، مولوی ، حافظ ، صائب وبیدل از سرآمدان اندیشه ی شعری در ادب کلاسیک زبان فارسی اند . از این میان سهم ملّای روم بیش تر است . افق فکری این نابغه ی زمان گستره ی ادبی ما را آکنده است .عموم اصطلاحات و سرواژه ها و ترکیبات شعری این شاعر متفکّر از آن اوست و موارد اقتباسی را نیز با الهامی جادوانه بومی خویش ساخته است .

چنین شاعرانی ذخایر پیشینه ی  ادبی ماهستند . آن ها برامکانات زبان می افزودند و وپویایی آن را در حیطه ی هنجار های زبانی تضمین می کردند.

امروزه پیرو آن جریان ادبی ، شاعران و اندیشه ورزانی هستند که بر قلمروسنّت ادبی زبان فارسی حاکمیّت دارند . ایشان باخلق آثار هنری شان با کلیشه هایی متفاوت و گاه مدرن ونیز با هنجاری نابهنجار بر زایایی حجم ادبی و تازگی و طراوت الگوهای  زبانی امروزین می افزایند . . بهار ، شهریار ، عارف ، عشقی ، نیما وپیروان تجدّدطلب او نظیر اخوان ثالث ، فروغ فرخ زاد ، سهراب سپهری و . . . سلاطین جریان ادبی معاصر هستند .

( درس هایی از بزرگان )

پیامبر اکرم (ص) :

هر چه را که برای خود می پسندی ، همان را برای دیگران نیز بپسند و هر آن چه را که برای خود نمی پسندی ، همان را برای دیگران نیز روا مدار .

( متعالی ترین حکمت تاریخ بشر )

سعدی:

هر کس عقل خویش به کمال بیند و فرزند خویش به جمال ...

نیچه :

اگر بت ها را شکسته باشی ، کاری نکرده ای ، رشادت زمانی است که خوی بت پرستی را از درونت بیرون کنی .

 ( شخصیّت پرستی عمده ترین آفت در زندگی شرقیان است )

جورج سارتن :

سرچشمه ی اصلی حکمت ، تأمّل و تدبّر است .

روسو :

به توانایی خویش ایمان داشتن ، نیمی از کام یابی است .

اسکاروایلد :

وظیفه امر مهمّی است ، ‌امّا چیزی است که همیشه از دیگران توقّع داریم .

سعدی :

عبادت به جز خدمت خلق نیست

به تسبیح و سجّاده و دلق نیست

زرتشت :

در خدمت خلق بودن وظیفه نیست ، بلکه لذّت است ، زیرا باعث سلامتی و شادابی شخص

می شود .

شکسپیر :

بیش تر موفّقیّت هایی که نصیب بشر می شود ، همگی در سایه ی تحمّل و بردباری است

سقراط :

یک چیز خوب وجود دارد و آن معرفت است ، و فقط یک چیز بد وجود دارد و آن جهل است .

پیامبر اکرم (ص) :

یا دانش مند باش یا دانش جو ، از بی هودگی حذر کن .

ویکتور هوگو :

الماس را جز در قعر زمین نمی توان یافت و حقایق را جز در اعماق فکر نمی توان کشف کرد .

گاندی :

شاید ثمره ی کلام دل نشینی را که امروز به زبان می آورید ، فردا بچشید .

ناشناس :

به خدا نگویید چه مشکلات بزرگی دارید ، به مشکلات بگویید چه خدای بزرگی دارید .

                                                                    (۲)

تقدیم به اقبال شناس ایرانی استاد دکتر محمّد بقایی ( ماکان )

۩ پیش گفتار :

"در ره عشق نشد کس به یقین محرم راز

   هـــــر کسی بر حسب فکر گمانی دارد " ۱

اقبال ، خورشیدی که پرتو های درخشان فکری اش در مغرب زمین نضج گرفت و در شرق ساطع شد . 

بزرگ مردی از جرگه ی عرفان و اندیشه،که مسیحای درونش احیاگرِِ " خودیِ "در حالِ احتضارِِ انسانِ معاصر بود .

چاووشی که طنین تفکّرش ، بانگِ درایِ کاروانِ غبارآلودِ مشرق زمین است .

" ضرب کلیمی "که با عصای قلم اعجاز می کرد .

" نعره زد عشق که خونین جگری پیدا شد

    حسن لرزید که صاحب نظــــری پیدا شد

      فطرت آشفت که از خاک جهان مجبــــور

      خودگـری خودنگــری خودشکنی پیدا شد " ۲

بی شک ، درک جامع و انعکاس کامل اندیشه ی اقبال لاهوری پژوهش و کنکاش مزید و گذشت زمان را می  طلبد و امر واقع این که ، اندیشمندان سترگی چون اقبال لاهوری حجم بزرگی از خط زمان را تحدید کرده اند .

اقبال از نخبگان عصر ماست ، هرچند اندیشه ی ایشان در روزگار خویش غریب ماند و هم عصرانش به درک جامع اندیشه اش توفیق نیافتند .

گویی ایشان خود را به راستی " شاعر فرداها " نامیده بود .

"نغمه ام از زخمه بی پرواستم

  من نوای شاعـــــرفردا ستم

عصرمن داننده ی اسرارنیست

      یوسف من بهر این بازار نیست " ۳

به یقین، حصول تمام افکار و عقاید یک فرزانه ودست یابی اکمل به جام جم یک شاعر و کشف دنیای مرموزش قدری غیرممکن می نماید و هرکسی در هر گستره ی فکری و افق ذوقی به ظنّ و مذاق خود با فرزانگان یار می شود .

" هرکسی از ظنّ خود شد یار من

     از درون من نجست اسـرار من " ۴

چه بسا اندیشه های صلبی که از پستوهای ذهنی بزرگان ادب و اندیشه به مدد کلک افسون گرشان بر

صحیفه ی گشوده بر دیدگان ما نقش بسته و هنوز معمّا گونه باقی مانده اند و با وجود تقلّای بیش تر ما هنوز برای ذوق های خام ما ، منفذ و روزنه ی کشفی هویدا نگشته است .

" دو صد دانا در این محفل سخن گفت

   سخــن نازک تر از برگ سمن گفت 

  ولی با من بگــو آن دیده ور کیست

        که خاری دید و احوال چمـــن گفت " ۵

                امید که اهل بشارت به اشارت ، نگارنده را مدیون بصارت خویش سازند .

____________________________

۱–  دیوان حافظ ص ۸۳

۲–  دیوان اقبال لاهوری ( میکده ی لاهور ) ، اقبال لاهوری ، محمّد ، ۱۳۸۲ ، به تصحیح محمدّ بقایی ( ماکان ) ، انتشارات اقبال ، ص

۳-  دیوان اقبال لاهوری ( میکده ی لاهور ) ، اقبال لاهوری ، محمّد ، ۱۳۸۲ ، به تصحیح محمدّ بقایی ( ماکان ) ، انتشارات اقبال ، ص

۴-  مثنوی معنوی ، مولوی رومی ، جلال الدّین محمّد ، ۱۳۷۵ ، به تصحیح رینولد الّین نیکلسن ، انتشارات توس ، دفتر اوّل ، بیت ۶

۵–  دیوان اقبال لاهوری ( میکده ی لاهور ) ، اقبال لاهوری ، محمّد ، ۱۳۸۲ ، به تصحیح محمدّ بقایی ( ماکان ) ، انتشارات اقبال ، ص

        (۱)

             تقدیم به اقبال شناس ایرانی استاد دکتر محمّد بقایی ( ماکان )

۩ شرح حال :

" جان پرور است قصّه ی ارباب معرفت

  رمــــــزی برو بپرس ، حدیثی بیا بگو " ۱

 دکتر محمّد اقبال لاهوری ( ۱۸۷۷ – ۱۹۳۸.م ) در شهر سیالکوت ( پنجاب ) در محلّه ی کشمیری ها و در یک خانواده ی مذهبی به دنیا آمد .

ایشان تعلیمات مقدّماتی و متوسّطه را در شهر سیالکوت گذراند و دیپلم لیسانس خود را از کالج دولتی لاهور و نیز درجه ی فوق لیسانس خود را در رشته ی فلسفه از دانشگاه پنجاب و دیپلم دکتری خود را در همان رشته از دانشگاه مونیخ آلمان دریافت کرد . عنوان رساله ی دکتری ایشان " سیر فلسفه در ایران " ۲بوده است .

علّامه اقبال لاهوری در دوران تحصیل در دانشگاه کمبریج با دکتر " مک تیگرت " و پروفسور " ادوارد براون " و پروفسور " نیکلسن " ارتباط نزدیکی داشته است .

ایشان از دانشکده ی حقوق " لینکلن این " به دریافت پروانه ی وکالت دادگستری نایل آمد .

اقبال از متفکّران و سیاست مداران و اصلاح گران دین و از شاعران برجسته ی قرن بیستم است .

 این اندیشمند بزرگ آثار خود را به سه زبان فارسی ، انگلیسی و اردو نوشته است .

آثار فارسی ایشان همه به شعر است و مجموعه های ( اسرار خودی ، رموز بی خودی ، پیام مشرق ، گلشن راز جدید ، بندگی نامه ، جاویدنامه ، پس چه باید کرد ای اقوام شرق ؟ ، مثنوی مسافر و ارمغان حجاز ) را شامل می شود .

مشهور ترین اثر اقبال به زبان انگلیسی " کتاب سیر فلسفه در ایران " می باشد که رساله ی دکتری ایشان در دانشگاه مونیخ در کشور آلمان بوده است .

مجموعه سخن رانی های این فیلسوف قرن با نام " باز سازی اندیشه ی دینی در اسلام " ۳ ترجمه و تدوین شده است .

علّامه اقبال لاهوری در عرصه ی سیاست از مؤ سّسان کشور جمهوری پاکستان و به همراه محمّد علی جناح از طرّاحان استقلال این کشور مسلمان بوده است .

این بزرگ مرد هنر ، اندیشه و سیاست در آوریل 1938 دیده از جهان فرو بست .

مجموعه مقالات حاضر با عنوان ٭ در آمدی بر اقبال شناسی ٭ و به قصد بازنگری و تحلیل آثار فکری و تجلیّات هنری این شاعر و اندیش مند بزرگ معاصر در شبه قارّه ی هند است .

 ___________________________

۱ -  دیوان حافظ ، تصحیح دکتر غنی و قزوینی ، ص ۲۷۶

۲ -   Development of metaphysics in Persia این کتاب توسط ا.ح.آریان پور و با نام " سیر فلسفه در ایران " ترجمه شده است .

۳ - The Reconstruction Of Religious Thought In Islamاین کتاب دوبار ، توسّط مرحوم احمد آرام با نام " احیای فکر دینی در اسلام " و اندیش مند معاصر دکتر محمّد بقایی ( ماکان ) با نام " باز سازی اندیشه ی دینی در اسلام " ترجمه شده است .

سواری از دور می آید

                     با ندایی بی انتها

                     گلویی پخته از درد

           و نهایت راه . . .

           و خیانت کوفه . . .

          و عطش عشق . . .                                     

و کودک دوران او

               به جرم بی وفایی تاریخ

  در مسلخ پرچمی سرخ با هنگامه هنگامه ی

                " هل من ناصر ینصرنی " .

                                 و فردایی غرق در تنهایی . . .

                                 و شرم تاریخ

                                 و نگاه حیران زمان

                      و خنجری آغشته به هیاهوی نفس

                         و آن تیر  . . .

                         و آن تیر  . . .

                                 که زمان از نگاه به گلو بیم کرد

        و گل واژه های

                            " سبط اصغر "

                            " سبط اکبر "

       و شعر شکسته ی من

                     و اینک لحظه ی ناب وفا

                                  - حدیث سرخ خون -

                                  و زمین داغ کرب و بلا 

         و آن سو تر

                        دو دست بریده ی سبز

          و ندایی از آسمان

                                   " برادر من " . . .

                  و تو

                       از آب

                        از بغض سوخته ی العطش

                        از چاه تاریک دشمن

                        از انتظار صدای بی قرار

                                                   در خیمه ها

                        از مشک سوراخ شهید

                                                   بر لب خشکیده ی فرات

                        از مقام رضا

                        از خیمه ی آتشناک

                        از اسیران وفا

                        از زینب داغدار

                        از حقیقت شهید      

                        از شهادت حق

                        از ثارالله 

                        از ثارالله                                

                                  سخن بگو . . .

                 شهادت امام حسین ( ع ) و یاران وفادارش برعاشقان  

                                        آن امام همام تسلیت باد

خدا بر استاد دکترفریدون آدمیّت رحمت کند . نمی دانم این کمبودها وبهتر است بگویم این مصیبت ها واین فقدان های عظما را چگونه جبران خواهیم کرد . به یقین جبران ناپذیر هستند . این هم تصوّر من است و هم عین واقعیّت است . دیگر دوران نخبه پروری سپری شده است و مع الاسف برای فرداهایمان سخت تهی دستانیم .  به سخن اخوان ثالث :

  " در اجاقی

                                _طمع شعله نمی بندم _

                                                                                خردک شرری هست هنوز!!!!! "

 با دیدن این عظمت ها و این حجم ازاطلاعات علمی و این نوع رسالت های فرهنگی و این جنس از شعور میهن پرستانه و صاحب این دغدغه های اندیش مندانه بودن برای روزهای سپری نشده ، آدمی بی تردید به یاد رویاهای شیرین بزرگ مردان تاریخ جهان می افتد . به یاد عشرت نوستالژیک و ذهنی و اساطیرانه ی بنی آدم.

تمام این عزیزان و همه ی این دردانگان عرصه ی فرهنگی ، که صد دریغ و درد از دست می دهیم ، بی شک میراث پروران و ابرمرد های تاریخ این سرزمین تیپا خورده اند . اگر قدرت دریافت نداریم و توان درک نبوغ این فرهیختگان را نداریم ، اقلاً از قضاوت های عجولانه بپرهیزیم که تاوان سختی در روز قضا خواهیم داشت .

به گمان این حقیر تمام مورّخان و وقایع نگار ها_ بالاخص تحلیل گران تاریخ و فلاسفه ی آن _ مدهوش آنات و لحظه های بسیط زمان اند ، بسیط از آن حیث که روح خالق تاریخ در آن جاری است .

مرحوم آدمیّت از آغاز  شیدای درک  و کشف گوشه های مغفول و در عین حال حجیم تاریخ سرزمین خویش بوده است .

 بی تردید ، او اوّلین مورّخ نکته سنجی بود که پرتوی وجود بزرگ مرد تاریخ ایران ، امیر کبیر ، را حس کرد و شخصیّت ناشناخته ی او را به ارباب تحقیق شناساند .و این بزرگ ترین التزام علمی یک مورّخ راستین است که پدیده های فربه و در عین حال مغفول تاریخ سرزمینش را کشف کند و با شکلی آگراندیسمان شده ( بزرگ نمایی ) آن ها را بر مردمش عرضه بدارد تاهم بر داشته های تاریخی – فرهنگی خویشتن ببالند و هم شوقی در فرهیختگان آینده برای ساختن فردایی بهتر، با عنایت به داشتن پیشینگانی فاخر در تاریخ ، ببالاند .

شوق تحلیل رویدادهای موثّر در تاریخ و آسیب شناسی سیر نابهنجار وقایع وانگیزه های بروز یک انقلاب و تلاش برای علّت یابی شکست در انقلاب هاو شناخت عوامل آن از جمله دغدغه های اصلی یک مورّخ جامعه شناس است و مرحوم آدمیّت این چنین بود . آثار او در باره ی " انقلاب مشروطه " از مستند ترین و تحقیقی ترین و علمی ترین نوشته ها است .

* امیر کبیر فربه ترین شخصیّت تاریخی این سرزمین نفرین شده است ،  یگانه ترین ، تنهاترین ، مظلوم ترین و غریب ترین در عصر خویش .

* " حرکت مشروطه " حجیم ترین و مدرن ترین رویداد تا ریخی سرزمین ماست . هرچند ناکام ماند و به مراحل نضج و کمال نرسید و سقط شد ، اما مقدّمه ای برای درک دوران جدید و نیازهای نوین انسان مدرن بوده است . هر چند ایرانی بهایی گران برای این آزمون تاریخی پرداخت .

ساخت تاریخ و تکامل اندیشه ی بشری مسبوق به ذوق جست وجوگر و فطرت پویاگر آدمی است . نیرویی که او را به دنبال ایده آل های خود کشانده است و بازتاب ذهن او را بر اساس " تناسب و نیاز " شکل داده است . آن چه امروزه به نام مکاتب بشری جلوه می نماید تایید ماهوی این قضیّه است ، هرچند که هنوز سرگردانی بشر در این برهوت جست وجو و ناکامی اش در دست یابی به اتوپیا  utopia) )ادامه دارد. اما در پس این همه ایسم های ساخته شده ی ذهن بشر – سوای تنوّع ذوقی آن ها که رنگارنگی زیر بناهای قومی ، فرهنگی ، زبانی ، تاریخی ، جامعه شناختی ، جغرافیایی و . . . را نشان می دهد . آن چه ما را در تحلیل این ایده های پلورال به توفیق نسبی می رساند ، شناخت واقع گرایانه ی تکثردراندیشه های بشری است .

بشر امروزی میراث دار آموزه هایی است که ذهن خام بنی آدم در گذر زمان پس از چندین مرحله آزمون و خطا با الگوی تناسب و نیاز پرورده تا در شکل امروزین خود قوام یابد و سیر تکاملی خود را به شکلی پویا در پیش گیرد .

به یقین نهاد ناآرام بشر سرانجام تکّه های آینه ی حقیقت را کنار هم خواهد گذاشت و جلوه ی حقیقت بی بدیل را به نظاره خواهد نشست تا شاید اضطراب این تکاپوی تاریخی ذهن تسکین یابد .

بی تردید این موجود شگفت انگیز هستی هرگز اندیشه ی رامی نداشته است ، بلکه در جست و خیز های فکری خود آن قدر نوسان داشته ، که امروزه اگر برکارنامه ی چالش های ذهنی بشر نگاهی گذراداشته باشیم به معجونی بر می خوریم که تجزیه ی عناصر آن چندان ساده نبوده و حتی گاه مبانی مکاتب را آن چنان دچار قبض و بسط کرده اند که به نهادی تو در تو هم چون لاله می ماند که تحدید حدود آن کاری است صعب ؛

با اینکه قصد اصلی این مقاله شرح مبانی و مکاتب بشری و شناساندن موسّسین و مروّجین ومحیط ظهور آن ها نیست ، امادر پی این نکته است که چه بسا مکاتبی که در عمل با تئوری شان فاصله گرفته اندو یا نقصی در پرداخت ساختاری آن ها ملاحظه شده و یا یک مکتب گاه برای یک منطقه ی جغرافیایی خاص ( با الگوهای فرهنگی خاصّی ) طرّاحی شده ولی در عمل به دلیل عدم ناسازگاری و بعضاً برخی ملاحظات سیاسی و منطقه ای وگاه به علّت ضعف در مبانی ، نتیجه ی عکس داده و در عمل ناکام مانده است . صفحات تاریخ سیاسی – اجتماعی شرق آکنده ازچنین مهمان های ناخوانده ای است . نیز معدود مکتب هایی هستند که اصیل ترین نیازهای بشری را وانهاده و فقط در پاسخ نفسانیّات و خیال پروری های گروهی بیمار،رشد یافته اند و چه بسا مصیبت هایی که به بار نیاورده اند ! ! ! شاید اگر زیربنای مکتبی ،فلسفی جنگ جهانی اوّل و دوم را موشکافی کنیم رگه های رئال این تئوری را به عینه ببینیم .

با این توضیح اضافی که دامنه ی تخریبی چنین مکاتبی صرفاً دایره ی زمانی گذشته را در برنمی گیرد و عوارض تخریبی آن مسبوق به زمان زایش آن نیز خواهد بود . با بررسی رخدادهای سیاسی ، اجتماعی عصر حاضر تاثیرات مخرّب ایسم گری های نژادی رادر ناخوداگاه تاریخی بشر معاصر می توان دید . نیم نگاهی به پدیده ی منحوس نئو نازی در آلمان تالیف یافته ی کنونی مشتی نمونه از خروار است . " کچل های مو خار پشتی " و نیم جوانان تازه به دوران رسیده ای که عقده ی شکست دوران جنگ و ناپختگی های فکری مکتب نازیسم را با تشنّج و کشتار مهاجران تاوان می دهند . نژاد پرستی های فاشیست مآبانه در یوگسلاوی و چچن و تحریف تاریخی قره باغ درجمهوری آذربایجان( به قصد توسعه ی نامیمون ارمنیّت به بهای کشتار وحشیانه ی کودکان و زنان مسلمان ) و زخم ناتراشیده و خنده داری چون صهیونیسم درفلسطین اشغالی ، و سرانجام جوک تاریخی هولوکاست ( مظلمه ی مسخره ی تاریخ جعلی یهود ) و الخ  . . .

و تاریخ شاهد این شرارت های متفکرانه !!!!! ی بشر ایسم ساز است . . .                        ادامه دارد

*  ناصر خسرو آواره ی یمگان

سیاحی که به بهانه ی خواب نما شدن مسیر تکامل ( بودن به شدن ) را می پوید . سفر درونی او توام با نگاه به بیرون است . وی در پی آن است که با سیر آفاق نقبی به سیاحت نفس زند . کتاب  سفرنامه ی او ملغمه ی احوالات و تجارب هفت ساله اش است . او می کوشد از شواهد به شهود رسد .

* علی شریعتی ایدئولوگ معاصر

اندیشمندی که زبان انقلابی اش آتش بر خرمن دل ها زد . سخن او بوی ادب دارد وسحر کلام او هنوز هم رسوب نکرده است و مردم آثارش را می خوانند . سفر او متافیزیکی است ،  یعنی سیاحت نمی کند ، بلکه می اندیشد . کلا م او بیان حال است . شریعتی در پی شناساندن مناظر و مناسک حج نیست ، او برای سوالات درون پاسخ می دهد .

* آل احمد با نگاهی به بیرون

جلال واقعه نگار دوران ناموزون خویش است . برخلاف شریعتی که سفرهایش نفسانی است ، سیاحت های جلال آفاقی است . او می کوشد در سفرهایش پوستین تنگ زمانش را بدرد و بر غشای ترد تجربیات ناکام گذشته چاکی اندازد . طنز کلامی او نشانی از اعتبار او از سفر تاریخ است .

آوردن جملاتی مقطوع وبه نظر نارس ! با آرایشی ناموزون ، که نوعی اعتراض به هنجارهای رسمی نحو  درزبان رسمی است و شاید انکار رسمیت زبان در زمانش . جلال " نیمای نثر فارسی " بود . او طرحی نو در نوشتار زبان فارسی انداخت . قلم جلال عاریه نبود . از آن ِ او بود  .

در سخنِ جلال نوعی ایجاز منحصر به فردی موج می زند . او تلاش می کرد کلامش رافشرده عرضه کند . از زیاده گفتن وتکرار " به عبارت دیگر "  اکراه داشت .    از تکلف گریزان بود و در نوشتن مانور نمی داد . خیلی راحت حرفش را می زد و رد می شد . در بعضی مواضع قناعت او در مصرف واژگان به قربانی شدن مفهوم می انجامد . " و از بعد از ظهر آب ته کشید . و هجوم مردم . و کثافت و پوست میوه همه جاریخته . و گوشه ای یک چراغ نفتی روشن . سماوری یا اجاقی ؛ یا حسابی یک دستگاه آشپزخانه . " ص 14

* خاقانی سلطان بلامنازع سخن

او خالق لفظ و معناست .شاعر بلند طبع و پرغرور شروان ، که چکامه هایش از هنری ترین و ادبی ترین آثار زبان فارسی است . ایماژ ها و توصیفات و طبیعیات او از نادرترین آفرینش های ادب کلاسیک زبان فارسی است . با کلام او می شود شعاع شعور زبان  را سنجید و خط احساس را پیمود . در شعر او می توان فراسوی عطوفت واژه ها را دید .سفرنامه ی او آفاقی - انفسی است .                                                                          

1-       من مطلب این طوری دریافته ام که دوست داشتن هم مراتبی دارد : یکی در دوست داشتن  به سطح مساله قناعت می کند و دیگری به نوعی اعتدال در دل بستن رسیده است و آن دیگری در پی رسیدن به کنه دوستی است : یعنی ذات مساله ، همان اصل عاشقی .الغرض ، من در پی آنم که اعتدال قضیه را تجربه کنم .

 2-      تحلیل فلسفی زندگی برای کسی مثل من همیشه دل مشغولی دامنه داری بوده است . گویا جهان برای عده ای به شکل یک معما است . رخنه در چنین بسته ی سربسته ، امر دشواری بوده و خط فکری پررنگی از تاریخ را در بر گرفته است .

3-     پایداری در عشق سخت است . سرآغاز مساله انرژی زیادی از آدمی نمی گیرد ولی پایداری در تداوم آن تا فرجام کار بسیار سخت است . قول حافظ شاهد فهم این مطلب :

"چو عاشق می شدم گفتم که بردم گوهر مقصود  *‌‌ * *   ندانستم که این دریا چه موج خونفشان دارد "

4-     غربت نفس حدیث مکرر زندگی ام است .این که " خواهیم مرد " یک امر قطعی لایتغیر است . برای بی توشگی فکری باید کرد .

5-     غروب گاه بی قراری من است . گویی سقف آسمان بالای سرم وسعت خود را باخته است در هوای بارانی هم این حس را دارم . گویی میان منگنه ی آسمان و زمین در تنگ نای وجودم می فشارندم .

6-    من بزرگ شده ی فقرم ( عجب عبارت تناقض آمیزی ! ! ! یک تناقض پنهان و خفیف ) : فقر آدمی را بزرگ نمی کند ، خوار می سازد . فقر سبب ساز ناکامی است .

7-     دوست دارم تک درخت کوهستان باشم و به وقت هنگامه ی غروب بر غربت خویشتن نظاره کنم . همیشه تک درخت های کوهستان مرا به افسون خویش ربوده اند .

8-     کی می شود حضور نمازم با آشوب یادها شکسته نشود . چه خوش گفت سرخیل رندان عرفان : " غرض از نماز آن بود که یک ساعت غم فراق تو را با تو راز بگزارم وگرنه این چه نمازی است که سر به محراب و دل به بازاری . . . "

پارادوکس یکی از ترفندهای ثمربخش در خلق آثار هنری است . اجتماع دو ضد و

برقراری نوعی رابطه ی مسالمت آمیز بین آن ها ، موجد ارزش دریک اثر هنری است .

همین هماهنگی در دوعنصر متضاد ، هارمونی غریبی را خلق می کند که شگفتی

مخاطب را دوچندان می کند و ارزش هنری در ایجاد همین طباق مصالحه دار است .

آن چه که در تابلوی  مونالیزا، ( که به نام لبخند ژوکوند نیز معروف است ) ، نبوغ

لئوناردو داوینچی را نشان داد ، کشف این حالت رمزی است .

در مونالیزا پیوندی بین دو حالت ضد هم ، قبض و بسط لب ها ، خطوط چشمان ،خنده

و گریه حاکم است .سیمای این دختر جوان جولانگاه تضادهاست . گویی داوینچی می

خواسته در یک زمینه ی رخساری دو حالت متفاوت را بگنجاند :  1- حالت مغموم و

گرفته ی مونالیزا را، که در ته چشمان او جاری است .  2- حالت مسرت و شکوفایی ،

که با خنده ای مرموز و نیمه جان بر روی لبان او حک شده است .

در یک نگاه، متن چهره ی مونالیزا در دو مقام جدای از هم قابل فک است : چشم

هایی غمگین و خسته ،نگاهی که از بطن جاری است و لبخندی خفیف ، که بر روی

کش ظریف و ریز لب ها خفته است و همین تردید بیننده را در انتخاب مطلق یکی از

این دو حالت ناسازگار به سخره گرفته است .

"دختری که هم می خندد و هم گریه می کند" همان چیزی که نبوغ هنری داوینچی را

در هاله ای از ابهام تصوری دچار ساخته است .

طلسمی که هنرمندان بسیاری را به حیرت انداخته ، و دریغا که لئوناردو کلید گشایش

این افسون هنری را در جایی آن دورها گم کرده است . . .                      

امروزه اکثر قریب به اتفاق آثاری که در پیرامون مقوله ی ادبیات چاپ می شود ، مجموعه هایی تدوینی هستند . هرچند "تصنیف " فقط در حوزه ی آفرینش های ادبی است . ( البته اگر بتوانیم اثر را پیراسته و منزه از آفت " سرقات ادبی "نگه داریم . آففتی که بدجوری بر جان آثار چاپ شده در دو دهه ی اخیر سایه انداخته است ) .

پیش تر سهم " تالیف " درحوزه های چهارگانه ی ( تصنیف ، تالیف ، ترجمه ، تدوین ) بیش تر بوده و صد البته وضعیت مبارکی بوده است . از شرح آثار ، نقد کلام در حوزه های شعر و نثر گرفته تا امر آموزش و بازآموزی علوم رایج ادبی مثل دستور زبان ، زبان شناسی ، آرایه های ادبی و . . .   .

این گروه از نویسندگان با وجود حفظ سنت های گذشته بر آن بوده اند تا پاسخی درخور به نیازهای عصری داشته باشند . گویی با در گوش داشتن طنین گذشته چشم بر افق زمان خود دوخته بودند . در کل حلاوت سخن این گروه از نویسندگان بر مذاق مخاطبانشان ماندگار بوده است .

" تدوین "رایج ترین نوع نوشته در سال های اخیر بوده و صد البته وضعیت اسف باری بوده است . چرا که تابعه ی فکری نویسنده مستقل نبوده و افق نگاهش در بند گذشته است و " پس از خود " در نوشته اش حضور ندارد . بنابراین هیچ خلاقیتی در " تدوین " لحاظ نشده است . نویسنده ( لفظ نویسنده را با اندکی تسامح به کار می بریم ) با سر هم بندی زنجیرواری از نوشته ها مطلبی را عرضه می کند که تنها هنرش فقط در برقراری یک نظم منطقی مابین بند (پاراگراف ) های نوشته می باشد .

در کل ، عارضه ی اصلی نسل قلم امروزی التقاط است . گسست از سنت ، عدم سیالیت در کلام (فرض نوعی گسل در آغاز و انجام نوشته ) و . . .  ویژگی های عمده ی آثار چاپی امروزی است . با " هم سنجی " چندین کتاب – که در یک موضوع واحد نوشته شده اند – می توان نشست موجی از تکرار را در آثار چاپی به عینه دید و همگام با مخاطب جویای " سخن نو " طعم گس ناکامی را چشید .

اگر با کمی حوصله در آثار تلیفی اهل قلم امروزی تامل کنیم ، به تجربه می توان گفت که باید در لفظ " تالیف " منقش شده بر روی اکثر کتاب ها شک کرد . این روزها نه تنها نویسندگان متفرقه ، حتی در مراکز علمی وآ کادمیک هم اغلب استادان و دانش جویان ناگزیر دچار این عارضه ی گزیرپذیر شده اند ، به گونه ای که اغلب استادان این مراکز عالی صرفا برای کسب ارتقای شغلی و بالابردن رتبه های علمی شان و دانش جویان هم به تاسی از معلمان خود برای رفع ( پسندیده تر آن است که بگوییم برای دفع ) تکالیف  خود دست به نشر مطالبی از این دست می زنند . . .

دیگر زمان آن رسیده است که مخاطبان ما خواندن یک مقاله ی ناب چند صفحه ای را بر کتاب قطوری ، که متناسب با حجمش مغزی و محتوایی ندارد ، ترجیح دهند .

یک نگاه اجمالی در کتاب های چاپی اغلب حوزه های فرهنگی موید این نکته خواهد بود که امروزه اکثر آثار منتشره یا به قصد اقناع نویسنده و یا برای اهدافی انتفاعی و یا به قصد کسب امتیازی و . . .  به زیر چاپ می روند .

به یقین می توان گفت چه بسا کتاب هایی که محتوای آن ها را بتوان ( با یک نظر خوش بینانه ای ) در یک مقاله ی ده یا بیست صفحه ای خلاصه کرد و زیاد مصدع خواننده ی بیچاره نشد . اکثر آثار شارحان امروزی پایان نامه های دوره های فوق لیسانس و دکتری اغلب رشته های علوم انسانی بر این اشارت کفایت می کند .

جای بسی تاسف است که فردی با داشتن کسوت استادی و بابه یدک کشیدن عنوان دکتری در پیش زمینه ی نامش ( که همواره نصف بیش تر کلاس های درسش را کباده ی علم و معرفت می کشید ) با عقده ای لبریز از حقارت های روانی به دانش جوی تحصیلات عالی القا کند که : " نگران پایان نامه نباشید یه چیزی سرهم کنین کفایت می کند . . . "

نکته : در عبارت " سرهم کنین " تاملی کنید !!! همان " تدوین " از نوع مبتذلش که زیرش می نویسند " تالیف " و الخ . . .

( این تعریف از ارباب علم و دانش جامع است از حیث دربرگرفتن تمام متصدیان امر که سهل انگارند و مانع است از حیث محفوظ نگه داشتن حقوق چه بسیار عالمانی که خادمان راستین این مرز و بومند . فرهیختگانی که بی منت و بی رشوت خدمت کرده اند ، هر چند مخدومان بی عنایت داشته اند .)

پایان سخن اینکه ما پیش از اصلاح و تقویت وضع کتاب خوانی در ایران ، نیازمند بهسازی آموزه های کتاب نویسان و رعایت موازین اخلاقی به ویژه اصل امانت داری و رعایت حقوق مولفان ( کپی رایت ) و بهینه سازی مولفه های موثر و بنیادین در تولید علم هستیم .